गौतम खड्का,
असार १५ नेपाली समाजको जीवनशैली, संस्कृति, कृषि, अर्थतन्त्र र परम्परासँग गहिरो रूपमा जोडिएको एउटा महत्त्वपूर्ण दिन हो। यो दिन केवल पात्रोमा अंकित एउटा मिति मात्र होइन, किसानको श्रम, प्रकृतिप्रतिको आस्था, अन्नप्रतिको सम्मान र समृद्धिको आशाको उत्सव पनि हो। देशभर आज २३औँ राष्ट्रिय धान दिवस तथा रोपाइँ महोत्सव विविध कार्यक्रमका साथ मनाइँदैछ। यस वर्ष “जलवायु मैत्री प्रविधि, धान उत्पादनमा वृद्धि र समृद्धि” भन्ने मूल नाराका साथ सरकारी तथा निजी क्षेत्रले विभिन्न स्थानमा रोपाइँ महोत्सव आयोजना गरेका छन्।
नेपाल कृषि प्रधान देश हो। अझै पनि ठूलो जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमै निर्भर छ। यही कारणले असार १५ किसानका लागि वर्षकै सबैभन्दा व्यस्त र महत्त्वपूर्ण दिन मानिन्छ। पुरानो उखान छ— “मानो रोपेर मुरी फलाउने महिना।” यही भनाइले असार महिनाको महत्त्वलाई स्पष्ट रूपमा व्यक्त गर्छ। आज रोपिएको धानले केही महिनापछि किसानको भकारी भरिन्छ, परिवारको चुलो बल्छ र देशको खाद्य सुरक्षालाई मजबुत बनाउँछ।
नेपाली समाजमा परापूर्वकालदेखि नै असार १५ लाई मुख्य रोपाइँ सुरु हुने दिनका रूपमा मनाइँदै आएको छ। समयसँगै यसको महत्त्व झन् बढ्दै गयो। सरकारले वि.सं. २०६१ मंसिर २९ गतेको निर्णयअनुसार २०६२ सालदेखि औपचारिक रूपमा राष्ट्रिय धान दिवस मनाउन थालेपछि यसले राष्ट्रिय पर्वको स्वरूप प्राप्त गरेको हो। त्यसयता हरेक वर्ष असार १५ मा किसानको सम्मान, कृषि प्रवर्द्धन र धान उत्पादन बढाउने उद्देश्यले विभिन्न कार्यक्रम आयोजना हुँदै आएका छन्।
असार १५ को बिहानैदेखि गाउँका खेतहरूमा छुट्टै रौनक देखिन्छ। खेतमा पानी भरिएको हुन्छ, हिलोले ढाकिएका गरा हरियालीले सजिएका हुन्छन्। किसानहरू बिउब्याडबाट धानका बिरुवा उखेल्दै, हलो जोत्दै, रोपाइँ गर्दै व्यस्त देखिन्छन्। खेतभरि सुनिने असारे भाका, लोकगीत र दोहोरीले वातावरणलाई झनै रमाइलो बनाउँछ। “छपुछपु हिलोमा धान रोपेर छोडौँला” जस्ता गीतहरू केवल मनोरञ्जनका लागि मात्र होइनन्, ती किसानको श्रमलाई उत्सवमा रूपान्तरण गर्ने सांस्कृतिक सम्पदा पनि हुन्।
हिलोमा काम गर्दा एक–अर्कामाथि हिलो छ्याप्ने, हाँसो–ठट्टा गर्ने, सामूहिक रूपमा रोपाइँ गर्ने परम्पराले नेपाली समाजको सहकार्य र एकताको भावना झल्काउँछ। एउटा परिवारको खेतमा गाउँका सबै मिलेर काम गर्ने र अर्को दिन अर्को परिवारको खेतमा जाने चलनले सामाजिक सद्भावलाई बलियो बनाएको छ। आधुनिक प्रविधिको विकाससँगै यस्ता परम्परा केही घट्दै गए पनि अझै धेरै गाउँमा यो संस्कार जीवित छ।
आजको दिन केवल किसान मात्र होइन, सहरका मानिसहरू पनि रोपाइँमा सहभागी हुने गरेका छन्। धेरै युवायुवतीहरू खेतमा पुगेर हिलो खेल्ने, धान रोप्ने र फोटो खिच्ने गर्छन्। विदेशबाट नेपाल घुम्न आएका पर्यटकहरू समेत नेपाली गाउँको यो अनौठो सांस्कृतिक अनुभव लिन उत्साहित देखिन्छन्। यसले कृषि–पर्यटनको विकासमा समेत उल्लेखनीय योगदान पुर्याएको छ। नेपाललाई प्राकृतिक सौन्दर्यसँगै कृषि संस्कृतिको देशका रूपमा चिनाउन असार १५ ले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।
असार १५ को अर्को विशेषता भनेको दही–चिउरा खाने परम्परा हो। बिहानदेखि हिलोमा काम गरेका किसानहरू दिउँसो दही–चिउरा, केरालगायतका परिकार खाएर थकान मेटाउँछन्। दहीले शरीरलाई शीतलता दिन्छ भने चिउराले तत्काल ऊर्जा प्रदान गर्छ। कृषि कार्यका लागि आवश्यक शक्ति दिने भएकाले यो परम्पराको वैज्ञानिक आधार पनि छ। दहीमा पाइने उपयोगी जीवाणुले पाचन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्ने भएकाले यसको स्वास्थ्यगत महत्त्व पनि उत्तिकै छ।
आज ग्रामीण क्षेत्र मात्र होइन, शहरमा बस्ने नेपालीहरूले पनि दही–चिउरा खाएर यो पर्व मनाउँछन्। परिवारसँग बसेर दही–चिउरा खाने चलनले पारिवारिक सम्बन्धलाई पनि अझ आत्मीय बनाएको छ। विदेशमा रहेका नेपालीहरूले समेत सामाजिक सञ्जालमार्फत दही–चिउरा खाएको तस्बिर साझा गर्दै आफ्नो संस्कृतिप्रतिको प्रेम व्यक्त गर्ने गरेका छन्। यसले नेपालीपनको भावना विश्वभर फैलाउन सहयोग पुगेको छ।
धान नेपालको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण खाद्यान्न बाली हो। नेपालीको मुख्य भोजन दाल–भातको आधार नै धान हो। देशको कुल कृषि उत्पादन र गार्हस्थ्य उत्पादनमा धान खेतीको उल्लेखनीय योगदान छ। धान उत्पादन राम्रो हुँदा किसानको आम्दानी बढ्छ, खाद्यान्न आयात घट्छ र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ। त्यसैले असार १५ केवल एउटा सांस्कृतिक पर्व मात्र नभई आर्थिक दृष्टिले पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण दिन हो।
तर पछिल्ला वर्षहरूमा जलवायु परिवर्तनले धान खेतीमा गम्भीर चुनौती थपेको छ। समयमै वर्षा नहुनु, कहिले अत्यधिक वर्षा भएर बाढी आउनु, कहिले लामो खडेरी पर्नु, नयाँ रोग–कीराको प्रकोप बढ्नु जस्ता समस्याले किसान चिन्तित छन्। धेरै ठाउँमा मनसुन ढिलो सक्रिय हुँदा रोपाइँ प्रभावित हुने गरेको छ। यसले उत्पादन घट्ने र खाद्य सुरक्षामा असर पर्ने जोखिम बढाएको छ।
यही चुनौतीलाई ध्यानमा राख्दै यस वर्षको राष्ट्रिय धान दिवसको नारा “जलवायु मैत्री प्रविधि, धान उत्पादनमा वृद्धि र समृद्धि” राखिएको हो। अब परम्परागत ज्ञानसँगै आधुनिक प्रविधिको प्रयोग अपरिहार्य बन्दै गएको छ। उन्नत बीउ, सिँचाइ सुविधा, माटो परीक्षण, कृषि यान्त्रीकरण, मौसमअनुकूल खेती प्रणाली तथा वैज्ञानिक व्यवस्थापनमार्फत उत्पादन बढाउन सकिन्छ। जलवायु परिवर्तनसँग जुध्न सक्ने धानका जात विकास र विस्तार पनि आजको आवश्यकता हो।
नेपालमा अझै पनि धेरै खेती आकाशे पानीमा निर्भर छ। यदि समयमै पानी परेन भने किसानको मेहनत खेर जान सक्छ। त्यसैले सिँचाइको दिगो व्यवस्था, जलाशय निर्माण, वर्षाको पानी संकलन, कृषि बीमा र सहज कृषि ऋणजस्ता कार्यक्रमलाई प्रभावकारी रूपमा लागू गर्न आवश्यक छ। किसानले उचित मूल्य नपाउने समस्या समाधान नगरी कृषि क्षेत्रको वास्तविक विकास सम्भव हुँदैन।
किसानले वर्षभरि मेहनत गर्छन् तर सबैभन्दा कम सम्मान पाउने वर्गमा उनीहरू नै पर्छन् भन्ने गुनासो पनि बारम्बार सुनिन्छ। हाम्रो भान्सामा पाक्ने प्रत्येक गाँस भात किसानकै पसिनाको परिणाम हो। त्यसैले किसानको श्रमको सम्मान गर्नु, उनीहरूको समस्या बुझ्नु र कृषिलाई सम्मानित पेशा बनाउनु सम्पूर्ण समाजको दायित्व हो।
आज धेरै युवाहरू वैदेशिक रोजगारीका लागि गाउँ छाडिरहेका छन्। खेतीयोग्य जमिन बाँझो हुने क्रम बढेको छ। यदि कृषि क्षेत्रलाई आधुनिक, व्यावसायिक र लाभदायक बनाउन सकियो भने यही भूमि रोजगारीको ठूलो स्रोत बन्न सक्छ। कृषिलाई प्रविधिसँग जोड्ने, युवालाई प्रोत्साहन गर्ने र उत्पादनसँग बजार सुनिश्चित गर्ने नीति आजको आवश्यकता हो। आत्मनिर्भर नेपाल निर्माणको आधार पनि कृषि नै हो।
असार १५ ले हामीलाई प्रकृतिप्रति कृतज्ञ हुन पनि सिकाउँछ। समयमै परेको वर्षा, उर्वर माटो, किसानको पसिना र समाजको सहकार्य मिलेर मात्रै अन्न उत्पादन सम्भव हुन्छ। त्यसैले वातावरण संरक्षण, जलस्रोतको उचित उपयोग र दिगो कृषि प्रणाली अपनाउनु आजको पुस्ताको साझा जिम्मेवारी हो।
राष्ट्रिय धान दिवसले किसानलाई सम्मान गर्ने अवसर मात्र होइन, कृषि क्षेत्रप्रति नीति निर्माणकर्ताको ध्यान आकर्षित गर्ने अवसर पनि प्रदान गर्छ। खेतमा हिलो खेल्दै रमाइलो गर्नु राम्रो कुरा हो, तर त्यसभन्दा ठूलो कुरा किसानका समस्या समाधान गर्नु हो। मल, बीउ, सिँचाइ, बजार, भण्डारण र उचित मूल्यको सुनिश्चितता गर्न सके मात्रै धान दिवस मनाउनुको वास्तविक अर्थ पूरा हुनेछ।
आज असार १५ को शुभ अवसरमा सम्पूर्ण किसान दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीप्रति उच्च सम्मान व्यक्त गरौँ। उनीहरूको मेहनत, पसिना र समर्पणकै कारण हाम्रो भान्सामा अन्न पाकिरहेको छ। किसान समृद्ध भए मात्रै देश समृद्ध हुन्छ भन्ने सत्यलाई आत्मसात् गर्दै कृषिलाई राष्ट्र विकासको पहिलो प्राथमिकतामा राख्ने संकल्प गरौँ।
२३औँ राष्ट्रिय धान दिवस तथा दही–चिउरा खाने दिनको सम्पूर्ण नेपालीमा हार्दिक शुभकामना। किसानको अथक मेहनतले हरेक खेत हराभरा बनोस्, प्रत्येक भकारी अन्नले भरियोस्, देश खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर बनोस् र सबै नेपालीको जीवनमा सुख, शान्ति, समृद्धि तथा उन्नतिको नयाँ बिहानी प्रारम्भ होस्।
मा प्रकाशित
यसमा तपाइको मत
समाचार बाट अन्य
काठमाडौं । रौतहट सुनचाँदी व्यवसायी संघका अध्यक्ष तथा युवा सुनचाँदी व्यवसायी अरुणराज सोनीले काठमाडौंको चाबहिलमा ‘भगवती ज्वेलर्स’ सञ्चालनमा ल्याएका छन्। चाबहिल–७, बौद्ध जाने मुख्य सडकमा सञ्चालनमा आएको ज्वेलर्सले ग्राहकलाई गुणस्तरीय सुनचाँदीका गरगहना उपलब्ध गराउने...
काठमाडौं । हाल देशभर मनसुनी वायुको प्रभाव रहेको छ। मनसुनको न्यून चापीय रेखा सरदर स्थान आसपास रहेकाले देशका अधिकांश भूभागमा बदली र वर्षा भइरहेको मौसम पूर्वानुमान महाशाखाले जनाएको छ। आज दिउँसो देशभर सामान्यतया बदली रहनेछ।...
काठमाडाैं । वर्षाका कारण देशका विभिन्न स्थानमा सडक अवरुद्ध हुनुका साथै केही सडकखण्डमा राति सवारीसाधन सञ्चालन गर्न रोक लगाइएको छ । प्रहरी प्रधानकार्यालयले जारी गरेको आज बिहान ०६ः०० बजेसम्मको विवरण अनुसार काभ्रेपलाञ्चोक, सिन्धुपाल्चोक, रसुवा, रुकुम...
काठमाडौं । खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेडको सातौँ वार्षिकोत्सव समारोह विभिन्न कार्यक्रमसहित सम्पन्न भएको छ। कम्पनीको वार्षिकोत्सव समारोहमा उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्री गौरीकुमारी यादव प्रमुख अतिथिका रूपमा सहभागी हुनुभएको थियो। समारोहमा कम्पनीको विगतको...
काठमाडौं । नेपाल वैदेशिक रोजगार व्यवसायी संघले वैदेशिक रोजगार क्षेत्रका विद्यमान समस्या समाधान तथा नीतिगत सुधारको माग गर्दै भदौ १ गतेदेखि श्रमिक उडान रोक्ने घोषणा गरेको छ। संघले सरकारसँग पटक–पटक छलफल र माग राख्दै...
सुनसरीको देवानगञ्ज घटनाका पीडितलाई न्याय माग्दै अभियन्ता विनय यादव माइतीघरमा आमरण अनशनमा हुनुहुन्छ। उहाँको सत्याग्रह आज आठौँ दिनमा प्रवेश गरे पनि सरकारी पक्षबाट वार्ताको पहल भएको छैन।राष्ट्रियता, सुशासन र नागरिक अधिकारका क्षेत्रमा सक्रिय यादवको...
काठमाडौं । नेपाल एसोसिएसन अफ टुर एन्ड ट्राभल एजेन्ट्स (नाट्टा) को आगामी निर्वाचन नजिकिँदै जाँदा चुनावी माहोल थप रोचक बन्दै गएको छ। यसबीच वर्तमान महासचिव युबिका भण्डारी ले अध्यक्ष पदमा उम्मेदवारी घोषणा गर्दै नाट्टालाई...
काठमाडौं । नेपालमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) र सूचना प्रविधिमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने उद्देश्यका साथ लर्डबुद्ध एजुकेशन फाउण्डेशनले ‘एमबीए इन एआई’ र ‘डिजिटल लिडरसिप’ नामक दुई नयाँ शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालनमा ल्याएको छ। एसिया प्यासिफिक युनिभर्सिटी...
काठमाडौं । नेपाल वन प्राविधिक सङ्घले “स्मार्ट वन व्यवस्थापनका लागि डिजिटल उपकरण: नेपालमा सफ्टवेयर नवप्रवर्तनमार्फत वन व्यवस्थापनसम्बन्धी निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउने” विषयमा प्राविधिक प्रस्तुति कार्यक्रम सम्पन्न गरेको छ। कार्यक्रम बुधबार बबरमहलस्थित सङ्घको सभाहलमा सम्पन्न...
काठमाडौं । नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक संगठनले सरकारले नेपाल शिक्षक महासङ्घको विधानमा हस्तक्षेप गर्न खोजे त्यसको कडा प्रतिवाद गर्ने चेतावनी दिएको छ। संगठनले महासङ्घको स्वायत्तता, एकता र संस्थागत मर्मलाई कमजोर पार्ने कुनै पनि प्रयास स्वीकार्य...
