श्रीधर खनाल,
नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन आज इतिहासको एउटा निर्णायक मोडमा उभिएको छ। यो केवल कुनै दलको लोकप्रियता घटबढको प्रश्न होइनस यो नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीति, सामाजिक न्यायको परियोजना र आर्थिक रूपान्तरणको विश्वसनीयतासँग गाँसिएको प्रश्न हो। दशकौँसम्म नेपाली समाजका सीमान्तकृत वर्ग, श्रमिक, किसान, विद्यार्थी, महिला र उत्पीडित समुदायका आशा बोकेको आन्दोलन आज किन जनविश्वासको संकटमा परेको छ ? के विचार असफल भयो, कि विचारलाई व्यवहारमा उतार्ने नेतृत्व ?
यो प्रश्नको उत्तर खोज्नुअघि एउटा भ्रम हटाउन आवश्यक छ। कुनै पनि विचारधारा—चाहे समाजवाद होस्, उदारवाद होस् वा अन्य कुनै राजनीतिक दर्शन आफैं सफल वा असफल हुँदैन। विचार एउटा बौद्धिक ढाँचा हो, जसले समाजलाई बुझ्ने र परिवर्तनको दिशा देखाउने प्रयास गर्छ। त्यसको सफलता वा असफलता त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने नेतृत्व, संस्थागत संस्कार, सार्वजनिक नीति, नैतिकता र जनउत्तरदायित्वबाट निर्धारित हुन्छ।
नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको इतिहास संघर्ष, त्याग र परिवर्तनको इतिहास हो। राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनदेखि पञ्चायतविरोधी संघर्ष, बहुदलीय लोकतन्त्रको पुनःस्थापना, गणतन्त्र, संघीयता, समावेशी प्रतिनिधित्व र संविधान निर्माणसम्म कम्युनिस्ट धाराहरूले उल्लेखनीय भूमिका खेलेका छन्। यी योगदानलाई नकार्नु इतिहासप्रति अन्याय हुनेछ।
तर इतिहासको योगदान वर्तमानको आलोचनाबाट उन्मुक्त हुने प्रमाणपत्र होइन। जनताले कुनै आन्दोलनलाई त्यसको विगतका उपलब्धिका लागि सम्मान गर्न सक्छन्, तर वर्तमान र भविष्यका लागि उनीहरू परिणाम खोज्छन्। यही बिन्दुमा आज नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनले गम्भीर प्रश्नहरूको सामना गरिरहेको छ।
सबैभन्दा ठूलो प्रश्न नेतृत्वको गुणस्तर हो। कुनै पनि आन्दोलनको शक्ति केवल उसको घोषणापत्रमा हुँदैनस त्यो नेतृत्वको नैतिक विश्वसनीयता, निर्णय क्षमता, दूरदृष्टि र आत्मसमीक्षाको संस्कृतिमा निहित हुन्छ। जब नेतृत्व संस्थाभन्दा माथि उठ्न थाल्छ, जब आलोचनालाई सुधारको अवसर होइन, व्यक्तिगत आक्रमणका रूपमा बुझिन्छ, र जब योग्यता तथा कार्यसम्पादनभन्दा व्यक्तिगत निष्ठाले अवसर निर्धारण गर्न थाल्छ, तब आन्दोलनको वैचारिक ऊर्जा कमजोर हुन थाल्छ।
राजनीतिक अर्थशास्त्रको दृष्टिले हेर्दा पनि चुनौती स्पष्ट छ। नेपालले राजनीतिक रूपान्तरण त गर्यो, तर आर्थिक रूपान्तरण अपेक्षित गतिमा हुन सकेन। रोजगारीको अभाव, उत्पादन क्षेत्रको कमजोर अवस्था, कृषि आधुनिकीकरणमा सुस्त प्रगति, युवाको तीव्र वैदेशिक पलायन, र सार्वजनिक सेवाप्रतिको असन्तुष्टिले जनताको अपेक्षा र राजनीतिक उपलब्धिबीच दूरी बढाएको छ। यस्तो अवस्थामा कुनै पनि दलको वैचारिक दाबी त्यसबेलासम्म विश्वसनीय हुँदैन, जबसम्म त्यसले जनजीवनमा मापनयोग्य सुधार देखाउन सक्दैन।
यही कारण आजको बहस नाराको होइन, नतिजाको हुनुपर्छ। राजनीति अन्ततः नागरिकको जीवनस्तर उकास्ने माध्यम हो। यदि जनताले सम्मानजनक रोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा, भरपर्दो स्वास्थ्य सेवा, निष्पक्ष प्रशासन र अवसरको न्यायोचित पहुँच अनुभव गर्न सकेनन् भने, उनीहरू विचारधाराको भाषणभन्दा शासनको परिणामलाई आधार बनाएर निर्णय गर्छन्।
कम्युनिस्ट आन्दोलनले पनि यही कठोर यथार्थ स्वीकार्नुपर्छ। इतिहासको गौरवले भविष्य सुरक्षित गर्दैन। भविष्य सुरक्षित हुन्छ आत्मसमीक्षा, संस्थागत सुधार, उत्तरदायी नेतृत्व र आर्थिक रूपान्तरणको स्पष्ट कार्यक्रमबाट।
यसैले आज आवश्यक बहस “कुन नेता बलियो” भन्ने होइनस “कुन राजनीतिक संस्कार बलियो” भन्ने हो। किनभने व्यक्ति अस्थायी हुन्छ, संस्था दीर्घकालीन हुन्छ। यदि संस्था कमजोर भयो भने कुनै पनि करिश्माई नेतृत्वले त्यसलाई धेरै समय टिकाउन सक्दैन।
नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको पुनर्जागरण सम्भव छ, तर त्यसका लागि विचारको पुनरावृत्ति मात्र पर्याप्त हुँदैन। संगठनभित्र खुला बहस, आत्मालोचना, नेतृत्वको नियमित नवीकरण, पारदर्शी निर्णय प्रक्रिया, आर्थिक रूपान्तरणप्रति स्पष्ट प्रतिबद्धता र जनतासँग प्रत्यक्ष उत्तरदायित्वको नयाँ संस्कार विकास गर्नुपर्छ। आन्दोलनले आफूलाई परिवर्तन गर्न सके मात्र समाजलाई परिवर्तन गर्ने आफ्नो ऐतिहासिक दाबीलाई पुनःविश्वसनीय बनाउन सक्छ।
इतिहासले अन्ततः घोषणापत्र होइन, परिणाम सम्झन्छ। र कुनै पनि आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्ने साहस हो। आत्मसमीक्षा पराजयको संकेत होइन त्यो पुनर्जन्मको पहिलो सर्त हो।
मा प्रकाशित
यसमा तपाइको मत
समाचार बाट अन्य
काठमाडौं । रौतहट सुनचाँदी व्यवसायी संघका अध्यक्ष तथा युवा सुनचाँदी व्यवसायी अरुणराज सोनीले काठमाडौंको चाबहिलमा ‘भगवती ज्वेलर्स’ सञ्चालनमा ल्याएका छन्। चाबहिल–७, बौद्ध जाने मुख्य सडकमा सञ्चालनमा आएको ज्वेलर्सले ग्राहकलाई गुणस्तरीय सुनचाँदीका गरगहना उपलब्ध गराउने...
काठमाडौं । हाल देशभर मनसुनी वायुको प्रभाव रहेको छ। मनसुनको न्यून चापीय रेखा सरदर स्थान आसपास रहेकाले देशका अधिकांश भूभागमा बदली र वर्षा भइरहेको मौसम पूर्वानुमान महाशाखाले जनाएको छ। आज दिउँसो देशभर सामान्यतया बदली रहनेछ।...
काठमाडाैं । वर्षाका कारण देशका विभिन्न स्थानमा सडक अवरुद्ध हुनुका साथै केही सडकखण्डमा राति सवारीसाधन सञ्चालन गर्न रोक लगाइएको छ । प्रहरी प्रधानकार्यालयले जारी गरेको आज बिहान ०६ः०० बजेसम्मको विवरण अनुसार काभ्रेपलाञ्चोक, सिन्धुपाल्चोक, रसुवा, रुकुम...
काठमाडौं । खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेडको सातौँ वार्षिकोत्सव समारोह विभिन्न कार्यक्रमसहित सम्पन्न भएको छ। कम्पनीको वार्षिकोत्सव समारोहमा उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्री गौरीकुमारी यादव प्रमुख अतिथिका रूपमा सहभागी हुनुभएको थियो। समारोहमा कम्पनीको विगतको...
काठमाडौं । नेपाल वैदेशिक रोजगार व्यवसायी संघले वैदेशिक रोजगार क्षेत्रका विद्यमान समस्या समाधान तथा नीतिगत सुधारको माग गर्दै भदौ १ गतेदेखि श्रमिक उडान रोक्ने घोषणा गरेको छ। संघले सरकारसँग पटक–पटक छलफल र माग राख्दै...
काठमाडौं । नेपाल एसोसिएसन अफ टुर एन्ड ट्राभल एजेन्ट्स (नाट्टा) को आगामी निर्वाचन नजिकिँदै जाँदा चुनावी माहोल थप रोचक बन्दै गएको छ। यसबीच वर्तमान महासचिव युबिका भण्डारी ले अध्यक्ष पदमा उम्मेदवारी घोषणा गर्दै नाट्टालाई...
काठमाडौं । नेपालमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) र सूचना प्रविधिमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने उद्देश्यका साथ लर्डबुद्ध एजुकेशन फाउण्डेशनले ‘एमबीए इन एआई’ र ‘डिजिटल लिडरसिप’ नामक दुई नयाँ शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालनमा ल्याएको छ। एसिया प्यासिफिक युनिभर्सिटी...
काठमाडौं । नेपाल वन प्राविधिक सङ्घले “स्मार्ट वन व्यवस्थापनका लागि डिजिटल उपकरण: नेपालमा सफ्टवेयर नवप्रवर्तनमार्फत वन व्यवस्थापनसम्बन्धी निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउने” विषयमा प्राविधिक प्रस्तुति कार्यक्रम सम्पन्न गरेको छ। कार्यक्रम बुधबार बबरमहलस्थित सङ्घको सभाहलमा सम्पन्न...
काठमाडौं । नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक संगठनले सरकारले नेपाल शिक्षक महासङ्घको विधानमा हस्तक्षेप गर्न खोजे त्यसको कडा प्रतिवाद गर्ने चेतावनी दिएको छ। संगठनले महासङ्घको स्वायत्तता, एकता र संस्थागत मर्मलाई कमजोर पार्ने कुनै पनि प्रयास स्वीकार्य...
काठमाडौं । सङ्घीय संसद् राष्ट्रियसभाको बैठक आज बस्दैछ । आज दिउँसो १:१५ बस्ने बैठकमा प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाहले ‘मधेसी आयोगको आर्थिक वर्ष, २०८१/८२ को वार्षिक प्रतिवेदन’ सभासमक्ष पेस गर्ने कार्यसूची छ । यस्तै, बैठकमा विकास आर्थिक...
