छोराछोरीलाई कहाँ पढाउनुहुन्छ ? यो प्रश्नको उत्तरमा धेरै अभिभावक गर्वसाथ भन्ने गर्छन्, ‘मन्टेसरीमा।’ खासगरी शिशु शिक्षामा ‘मन्टेसरी’को नाममा छुटै आकर्षण छ । त्यसैले त यतिबेला जताततै कुनैपनि पूर्वप्राथमिक विद्यालयको अगाडि ‘मन्टेसरी’ भनी उल्लेख गरिएको हुन्छ ।
मन्टेसरीमा छोराछोरी पढाउनुलाई ठूलै उपलब्धि ठान्ने गरेका छन् अभिभावकले पनि । किनभने त्यो परम्परागत शिक्षाभन्दा उन्नत, वैज्ञानिक र व्यवहारिक हुन्छ । त्यस अनुरुप शुल्क पनि महंगो हुन्छ ।
तर, हामीले बालबच्चालाई जहाँ मन्टेसरी भनेर पढ्न पठाइरहेका छौं, त्यो वास्तवमै मन्टेसरी शिक्षा
प्रणाली अपनाइएको छ ?
अभिभावकले एकदमै मनन गर्नुपर्ने प्रश्न हो यो।
किनभने मन्टेसरी शिक्षा प्रणाली अन्तर्गत त्यस्ता संशाधन पर्याप्त हुन जरुरी छ, जहाँ बालबालिकाहरु उन्मुक्त खेल्न सक्छन् । उनीहरुले खेलेर, अनुभव गरेर आफूलाई उजागर गर्ने वातावरण हुनुपर्छ ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा त के भने मन्टेसरीका लागि बाल मनोविज्ञान बुझ्न सक्ने र सोही अनुरुप सहजीकरण गर्नसक्ने क्षमता भएको शिक्षक जरुरी हुन्छ ।
मन्टेसरीमा पुरातन ढर्राको पठनपाठन हुँदैन । त्यहाँ बालबालिकालाई जबरजस्ती कुनैपनि कुरा सिक्न बाध्य पारिँदैन । बरु बालबालिकाको रुची, इच्छा, क्षमता बुझेर सोही अनुरुप उनीहरुलाई उपयोगी कुराहरु सिक्नमा सहयोग गरिन्छ।
खासमा मन्टेसरी शिक्षा पद्धति कस्तो हुन्छ ? किन यो विश्वभर लोकप्रिय छ ? यी प्रश्न सँगसँगै मन्टेसरी शिक्षाको थालनी गर्ने मारिया मन्टेसरीको बारे जान्नु उपयुक्त हुन्छ।
कसरी सुरु भयो मन्टेसरी शिक्षा ?
मन्टेसरी शिक्षाको प्रवर्तक हुन्, मारिया मन्टेसरी । उनी इटालियन नागरिक थिइन् । मारिया मन्टेसरीले सन् १८९४ मा रोम विश्वविद्यालयबाट चिकित्साशास्त्रको पढाइ पूरा गरिन् । उनी मनोचिकित्सक र बाल विशेषज्ञ थिइन् ।
सुरुवाती दिनहरुमा मारियाले मानसिक रुपले विकलाङ्ग बच्चाको उपचार गरिन् । यस क्रममा के थाहा पाइन् भने यिनीहरुलाई उपचार होइन बरु उपयुक्त शिक्षा पद्धति आवश्यक छ । त्यसपछि उनको ध्यान चिकित्साभन्दा शिक्षामा बढी केन्द्रित भयो ।
सन् १९०० मा उनी अर्थोफ्रेनिक विद्यालयमा निर्देशक बनिन् । त्यहाँ उनलाई यस्तो शिक्षा पद्धति विकास गर्ने मौका दिइयो, जहाँ फरक क्षमताका बालबालिका पढ्न सकोस् । यसरी मारियाले बालबालिकाको मनोविज्ञान अनुरुप खेल एवं विभिन्न गतिविधिको माध्यामबाट नयाँ कुरा सिक्ने पद्धति विकास गरिन् ।
त्यस अघिसम्म पुरातन शैलीको शिक्षा व्याप्त थियो । सबै विद्यार्थीलाई एकै ठाउँमा राखेरे एकै किसिमले पठनपाठन गराइन्थ्यो । यसले गर्दा फरक क्षमताका बालबालिकाहरु ‘कमजोर’ कहलिन्थे । यदि सही शिक्षादीक्षा दिने हो भने उनीहरु छिटो र उत्कृट ढंगले सिक्न सक्छन् भन्ने कुरालाई मध्यनजर राखेर मारियाले नयाँ शिक्षा पद्धति विकास गरिन् ।
मन्टेसरीले खासगरी खेलको माध्यामबाट शिक्षा दिने पद्धतिको विकास गर्न चाहन्थिन् । उनलाई के थाहा थियो भने, बच्चाहरूमा खेल्ने प्रवृत्ति जन्मजात हुन्छ । त्यसैले उनीहरूले खेलको माध्यामबाट सहज रुपमा सिक्न सक्छन् ।
अन्ततः मारिया मन्टेसरीले त्यस्तै शिक्षा पद्धतीको विकास र अभ्यास गरिन्, जहाँ बालबालिकाहरु खेल्दै र रमाउँदै नयाँ कुरा सिक्न सक्छन् । यस नवीन पद्धती विश्वभर शिशु शिक्षाका लागि सर्वाधिक उपयुक्त विधि मानियो । पुरातन शिक्षाले ‘कमजोर’ भनेका बालबालिका पनि मन्टेसरी पद्धतीमा उत्कृष्ट ठहरिए।
कस्तो हुन्छ मन्टेसरी शिक्षा ?
मन्टेसरी शिक्षा पद्धतिमा बालबालिकाको मनोविज्ञानलाई ध्यानमा राखेर सोही अनुकुल शैक्षिक वातावरण तय गरिन्छ । यसमा शिक्षक–शिक्षिकाले सहजकर्ताको भूमिका खेल्नुपर्ने हुन्छ । हरेक बच्चा आफैँमा विशेष हुन्छन् भन्ने मान्यतालाई आत्मसात गर्दै मन्टेसरी शिक्षाले उपयुक्त वातावरणको व्यवस्था गरिदिन्छ ।
बच्चाहरु के सिक्न चाहन्छन्, कसरी सिक्न चाहन्छन्, कुन माध्याम अपनाउन चाहन्छन् ? यावत् कुरा बुझेर सोही अनुरुप शैक्षिक शंसाधन उपलब्ध गराइन्छ । यसरी उनीहरुले आफ्नो इन्द्रीयको प्रयोगबाट हेरेर, सुँघेर, सुनेर, चाखेर, छोएर, महसुस गरेर नयाँ कुरा सिक्छन् । यो पढ्ने र पढाउने भन्दा पनि सिक्ने र सिकाउने विधि हो।
यसलाई ‘लोकतान्त्रिक विधि’ पनि भन्ने गरिएको छ । किनभने मन्टेसरी शिक्षा पद्धतीमा बालबालिकाको रुचीलाई सर्वोपरी मानिन्छ । उनीहरुको इच्छा अनुरुप नै कुनैपनि कुरा सिकाउने गरिन्छ । यहाँ परम्परागत शिक्षामा जस्तो करकाप, होडबाजी हुँदैन । किताब, कापी बोक्न लगाइँदैन ।
उनीहरुको इच्छा अनुरुप क्रियाकलाप गर्न दिइन्छ र सोही क्रममा नयाँ–नयाँ कुरामा उत्सुकता जगाउने गरिन्छ । बालबालिकाले दबाबमा होइन बरु स्वच्छन्द ढंगले खेल वा मनोरञ्जनबाट धेरै कुरा सिक्न सक्छन्।
-खड्का गोरखा मोडेल सेकेन्डरी स्कुल, लमही–६, दाङमा कार्यरत शिक्षिका हुन्।
मा प्रकाशित
यसमा तपाइको मत
स्वास्थ्य बाट अन्य
काठमाडौं । रौतहट सुनचाँदी व्यवसायी संघका अध्यक्ष तथा युवा सुनचाँदी व्यवसायी अरुणराज सोनीले काठमाडौंको चाबहिलमा ‘भगवती ज्वेलर्स’ सञ्चालनमा ल्याएका छन्। चाबहिल–७, बौद्ध जाने मुख्य सडकमा सञ्चालनमा आएको ज्वेलर्सले ग्राहकलाई गुणस्तरीय सुनचाँदीका गरगहना उपलब्ध गराउने...
काठमाडौं । हाल देशभर मनसुनी वायुको प्रभाव रहेको छ। मनसुनको न्यून चापीय रेखा सरदर स्थान आसपास रहेकाले देशका अधिकांश भूभागमा बदली र वर्षा भइरहेको मौसम पूर्वानुमान महाशाखाले जनाएको छ। आज दिउँसो देशभर सामान्यतया बदली रहनेछ।...
काठमाडाैं । वर्षाका कारण देशका विभिन्न स्थानमा सडक अवरुद्ध हुनुका साथै केही सडकखण्डमा राति सवारीसाधन सञ्चालन गर्न रोक लगाइएको छ । प्रहरी प्रधानकार्यालयले जारी गरेको आज बिहान ०६ः०० बजेसम्मको विवरण अनुसार काभ्रेपलाञ्चोक, सिन्धुपाल्चोक, रसुवा, रुकुम...
काठमाडौं । खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेडको सातौँ वार्षिकोत्सव समारोह विभिन्न कार्यक्रमसहित सम्पन्न भएको छ। कम्पनीको वार्षिकोत्सव समारोहमा उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्री गौरीकुमारी यादव प्रमुख अतिथिका रूपमा सहभागी हुनुभएको थियो। समारोहमा कम्पनीको विगतको...
काठमाडौं । नेपाल वैदेशिक रोजगार व्यवसायी संघले वैदेशिक रोजगार क्षेत्रका विद्यमान समस्या समाधान तथा नीतिगत सुधारको माग गर्दै भदौ १ गतेदेखि श्रमिक उडान रोक्ने घोषणा गरेको छ। संघले सरकारसँग पटक–पटक छलफल र माग राख्दै...
सुनसरीको देवानगञ्ज घटनाका पीडितलाई न्याय माग्दै अभियन्ता विनय यादव माइतीघरमा आमरण अनशनमा हुनुहुन्छ। उहाँको सत्याग्रह आज आठौँ दिनमा प्रवेश गरे पनि सरकारी पक्षबाट वार्ताको पहल भएको छैन।राष्ट्रियता, सुशासन र नागरिक अधिकारका क्षेत्रमा सक्रिय यादवको...
काठमाडौं । नेपाल एसोसिएसन अफ टुर एन्ड ट्राभल एजेन्ट्स (नाट्टा) को आगामी निर्वाचन नजिकिँदै जाँदा चुनावी माहोल थप रोचक बन्दै गएको छ। यसबीच वर्तमान महासचिव युबिका भण्डारी ले अध्यक्ष पदमा उम्मेदवारी घोषणा गर्दै नाट्टालाई...
काठमाडौं । नेपालमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) र सूचना प्रविधिमा दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने उद्देश्यका साथ लर्डबुद्ध एजुकेशन फाउण्डेशनले ‘एमबीए इन एआई’ र ‘डिजिटल लिडरसिप’ नामक दुई नयाँ शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालनमा ल्याएको छ। एसिया प्यासिफिक युनिभर्सिटी...
काठमाडौं । नेपाल वन प्राविधिक सङ्घले “स्मार्ट वन व्यवस्थापनका लागि डिजिटल उपकरण: नेपालमा सफ्टवेयर नवप्रवर्तनमार्फत वन व्यवस्थापनसम्बन्धी निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउने” विषयमा प्राविधिक प्रस्तुति कार्यक्रम सम्पन्न गरेको छ। कार्यक्रम बुधबार बबरमहलस्थित सङ्घको सभाहलमा सम्पन्न...
काठमाडौं । नेपाल राष्ट्रिय शिक्षक संगठनले सरकारले नेपाल शिक्षक महासङ्घको विधानमा हस्तक्षेप गर्न खोजे त्यसको कडा प्रतिवाद गर्ने चेतावनी दिएको छ। संगठनले महासङ्घको स्वायत्तता, एकता र संस्थागत मर्मलाई कमजोर पार्ने कुनै पनि प्रयास स्वीकार्य...
